Đền thờ 12 ( thập nhị ) Thánh cô – Bản văn khấn hầu sắm sớ lễ
Đền thờ 12 ( thập nhị ) Thánh cô – Bản văn khấn hầu sắm sớ lễ, Thập Nhị Thánh Cô hay 12 Thánh Cô là cách gọi quen thuộc trong tín ngưỡng thờ Mẫu, chỉ hàng Tứ Phủ Thánh Cô. Đây là hệ thống các vị Thánh Cô được thờ phụng trong nhiều đền, phủ và điện thờ Mẫu trên khắp Việt Nam.
Trong thực hành tín ngưỡng, người dân thường đến ban Thánh Cô để dâng hương, sắm lễ, viết sớ và cầu bình an, sức khỏe, gia đạo, công việc, tài lộc với tâm niệm hướng thiện. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Bài viết dưới đây tổng hợp 12 Thánh Cô, nơi thờ, cách sắm lễ, văn khấn Thập Nhị Thánh Cô, sớ lễ và những lưu ý khi đi lễ để bạn đọc tham khảo.
1. Thập Nhị Thánh Cô là ai?
Trong hệ thống Tứ Phủ, hàng Thánh Cô thường được xếp sau Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà, Tứ Phủ Quan Hoàng và đứng trước Tứ Phủ Thánh Cậu. Một số nguồn tư liệu về Đạo Mẫu gọi đây là Thập Nhị Thánh Cô, tức 12 vị Thánh Cô.
Các vị Thánh Cô thường được xem là những tiên cô, nữ thần hoặc nhân vật thuộc hệ thống thần linh Tứ Phủ, có quan hệ hầu cận các Thánh Mẫu, Chầu Bà hoặc gắn với những vùng đất, truyền thuyết và không gian văn hóa cụ thể.
Danh sách và thần tích của từng vị có thể có dị bản giữa các bản hội, đền phủ và nguồn tư liệu dân gian. Vì vậy, khi tìm hiểu về một vị Cô cụ thể, nên ưu tiên thần tích và lệ thờ tại chính nơi thờ vị đó.
2. Danh sách 12 Thánh Cô thường được nhắc đến
Một danh sách phổ biến gồm:
- Cô Đệ Nhất Thượng Thiên
- Cô Đôi Thượng Ngàn
- Cô Ba Thoải Cung – Cô Bơ
- Cô Tư Ỷ La
- Cô Năm Suối Lân
- Cô Sáu Lục Cung – Cô Sáu Sơn Trang
- Cô Bảy Kim Giao
- Cô Tám Đồi Chè
- Cô Chín Sòng Sơn
- Cô Mười Mỏ Ba – Cô Mười Đồng Mỏ
- Cô Bé Thượng Ngàn
- Cô Bé Thoải Cung
Cách gọi một số vị có thể khác nhau tùy từng tài liệu. Chẳng hạn Cô Năm có nơi gọi là Cô Năm Suối Lân, Cô Năm Sông Hóa; Cô Mười được gọi là Cô Mười Mỏ Ba hoặc Cô Mười Đồng Mỏ.
Lưu ý về “Thập Nhị Cô Sơn Trang”
Không nên đồng nhất Thập Nhị Thánh Cô của Tứ Phủ với Thập Nhị Cô Sơn Trang.
Một số tài liệu về Đạo Mẫu sử dụng thuật ngữ 12 Cô Sơn Trang để chỉ các Thánh Cô theo hầu Mẫu Thượng Ngàn, với danh sách và tên gọi có những điểm khác với hàng Tứ Phủ Thánh Cô.
Vì vậy, nếu người đi lễ nói “lễ 12 Thánh Cô”, cần xác định họ đang nói đến ban Tứ Phủ Thánh Cô hay Thập Nhị Cô Sơn Trang.
3. Đền thờ 12 Thánh Cô ở đâu?
Không nên hiểu “Đền Thập Nhị Thánh Cô” là tên duy nhất của một ngôi đền cụ thể trên toàn quốc.
Trong thực tế, ban Tứ Phủ Thánh Cô được phối thờ tại nhiều đền, phủ, điện thờ Mẫu. Ngoài ra, từng vị Thánh Cô còn có những nơi thờ riêng gắn với truyền thuyết và địa danh.
Ví dụ:
- Cô Đôi Thượng Ngàn được thờ tại nhiều nơi, trong đó các địa điểm gắn với truyền thuyết về Cô gồm Bồng Lai Hạ ở Nho Quan, Ninh Bình và Bồng Lai Thượng ở Cao Phong, Hòa Bình.
- Cô Năm Suối Lân gắn với khu vực Suối Lân, Hữu Lũng, Lạng Sơn.
- Cô Tám Đồi Chè gắn với vùng Phong Mục, Hà Trung, Thanh Hóa.
- Cô Chín Sòng Sơn gắn với khu vực Sòng Sơn – Thanh Hóa.
- Cô Mười Mỏ Ba/Đồng Mỏ gắn với vùng Mỏ Ba, Đồng Mỏ và không gian thờ Chầu Mười.
Ngoài những nơi thờ riêng, tại nhiều đền phủ còn có ban Tứ Phủ Thánh Cô để khách thập phương dâng lễ chung.
Do mỗi di tích có cách bài trí và lệ thờ riêng, khi đi lễ nên hỏi thủ nhang hoặc người phụ trách đền để biết ban thờ Thánh Cô nằm ở đâu và nghi thức địa phương như thế nào.
4. Ý nghĩa khi đi lễ ban Thập Nhị Thánh Cô
Theo thực hành tín ngưỡng dân gian, người đi lễ có thể dâng hương trước ban Thánh Cô để cầu:
- Bình an cho bản thân và gia đình.
- Sức khỏe, tinh thần an ổn.
- Công việc thuận lợi.
- Học hành, thi cử.
- Gia đạo hòa thuận.
- Tài lộc và công danh.
- Cầu duyên, gia đình hạnh phúc.
- Cầu cho tâm được thanh tịnh, hướng thiện.
Tuy nhiên, đây là những nguyện vọng trong đời sống tín ngưỡng, không nên hiểu là sự bảo đảm chắc chắn về kết quả thực tế.
Các tài liệu về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu cũng ghi nhận việc dâng lễ, sớ và lời cầu khấn là những hình thức sinh hoạt tín ngưỡng phổ biến trong không gian thờ Mẫu.
5. Sắm lễ Thập Nhị Thánh Cô gồm những gì?
Đi lễ ban Thánh Cô không nhất thiết phải chuẩn bị mâm lễ quá lớn. Điều quan trọng là thành tâm, sạch sẽ và phù hợp với quy định của từng đền.
Một mâm lễ tham khảo có thể gồm:
Lễ chay
- Hoa tươi.
- Quả tươi.
- Nước sạch.
- Trà.
- Bánh kẹo.
- Trầu cau.
Lễ mặn
Tùy nơi có thể chuẩn bị:
- Gà luộc.
- Xôi.
- Thịt.
- Rượu.
Tuy nhiên, nếu đền có quy định riêng về lễ vật thì nên thực hiện theo lệ của đền.
Lễ ban Sơn Trang
Nếu đền có ban Sơn Trang và người đi lễ muốn dâng lễ, có thể chuẩn bị lễ vật mang tính truyền thống như:
- Hoa quả.
- Trầu cau.
- Bánh.
- Xôi.
- Các sản vật tượng trưng cho núi rừng.
Không nên quan niệm rằng phải sắm lễ thật đắt tiền mới được chứng lễ.
6. Có cần sắm 12 mâm lễ cho 12 Thánh Cô không?
Không nhất thiết.
Nếu đi lễ tại ban Tứ Phủ Thánh Cô, có thể chuẩn bị một lễ chung thanh tịnh để dâng ban Thánh Cô.
Điều quan trọng hơn là khi khấn cần trình rõ:
Hôm nay tín chủ thành tâm về cửa Thánh, kính dâng hương hoa lễ vật, cúi xin chư vị Thánh Cô chứng tâm, chứng lễ.
Không nên chạy theo hình thức phải chuẩn bị thật nhiều lễ vật chỉ vì nghĩ rằng “12 Cô phải có 12 lễ”.
7. Bản văn khấn Thập Nhị Thánh Cô
Dưới đây là bài văn khấn tham khảo, được biên soạn theo lối văn khấn phổ biến hiện nay. Đây không phải là một bản “văn khấn chính thức” dùng bắt buộc tại mọi đền.
Văn khấn 12 Thánh Cô
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Con kính lạy chư Phật, chư vị Bồ Tát, chư vị Thánh Hiền.
Con kính lạy Tam Phủ Công Đồng, Tứ Phủ Vạn Linh.
Con kính lạy Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Con kính lạy các đấng Thánh Mẫu cai quản Tứ Phủ.
Con kính lạy Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Chầu Bà, Tứ Phủ Quan Hoàng.
Con kính lạy Thập Nhị Thánh Cô Tứ Phủ, các vị Tiên Cô, Thánh Cô đang phụng sự nơi cửa Thánh.
Hôm nay là ngày … tháng … năm …
Tín chủ con là: …
Ngụ tại: …
Nhân ngày lành tháng tốt, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, trầu cau, đăng trà, quả thực, dâng trước cửa Thánh.
Chúng con lòng thành kính lễ, cúi xin các vị Thánh Cô chứng minh công đức, chứng tâm chứng lễ.
Kính xin chư vị Thánh Cô phù hộ độ trì cho bản thân cùng toàn gia quyến được bình an, mạnh khỏe, gia đạo thuận hòa, công việc hanh thông, tâm trí sáng suốt.
Người làm ăn được thuận lợi, người đi học được chuyên tâm, người cầu công danh được giữ tâm chính trực, người cầu duyên được gặp nhân duyên tốt lành.
Cúi xin các Ngài gia hộ cho gia đình chúng con biết làm điều thiện, tránh điều ác, giữ lòng ngay thẳng, sống có nhân có nghĩa.
Nếu có điều gì thiếu sót trong lễ nghi, kính mong chư vị lượng thứ.
Chúng con thành tâm kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
8. Bản khấn ngắn ban Thánh Cô
Nếu không thuộc bài khấn dài, người đi lễ có thể khấn ngắn gọn bằng lời của mình.
“Con kính lạy Thập Nhị Thánh Cô Tứ Phủ. Hôm nay con thành tâm về cửa Thánh, dâng nén hương hoa lễ vật, kính xin các Cô chứng tâm chứng lễ. Cúi xin chư vị phù hộ cho gia đình con được bình an, mạnh khỏe, gia đạo hòa thuận, công việc thuận lợi, biết sống thiện lành và giữ tâm trong sáng. Con xin thành tâm kính lễ.”
Khấn bằng lời chân thành, rõ ràng và phù hợp với hoàn cảnh thực tế cũng là một cách thể hiện lòng thành; không nhất thiết phải đọc thuộc một bài văn dài.
9. Bản văn Thập Nhị Thánh Cô là gì?
Bản văn Thánh Cô thường được sử dụng trong không gian hát văn – hầu đồng, kể về công trạng, lai lịch, nơi ngự và những đặc điểm của từng vị Thánh.
Trong thực hành thờ Mẫu, chầu văn/hát văn là một thành tố quan trọng của nghi lễ và chứa đựng nhiều lớp truyền thuyết, huyền tích, âm nhạc, ca hát và múa.
Các bản văn về từng Cô có thể khác nhau giữa các bản hội và vùng thực hành. Vì vậy, không nên coi mọi bản văn được đăng trên internet là “bản chuẩn duy nhất”.
Một đoạn mở văn tham khảo
“Thập Nhị Tiên Cô giáng đàn,
Mười hai bóng thánh giáng trần chứng minh…”
Phần văn cụ thể thường được nối tiếp bằng lời ca tụng từng vị Cô, địa danh, thần tích và giá hầu tương ứng.
Nếu sử dụng bản văn trong nghi lễ thực tế, nên dùng bản văn truyền thống của bản hội hoặc cung văn, phù hợp với lệ của nơi thực hành.
10. Hầu đồng Thập Nhị Thánh Cô
Hầu đồng là một thực hành nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên, không có nghĩa rằng trong một vấn hầu bắt buộc phải hầu đủ cả 12 giá Thánh Cô.
Tùy bản hội, thanh đồng, nghi lễ và hoàn cảnh thực hành mà các giá được lựa chọn khác nhau.
Một số Thánh Cô thường được nhắc đến trong thực hành hầu đồng như:
- Cô Đôi Thượng Ngàn.
- Cô Bơ Thoải Cung.
- Cô Chín Sòng Sơn.
- Cô Bé Thượng Ngàn.
Một số nguồn tư liệu cũng ghi nhận sự khác nhau về mức độ thường xuyên ngự đồng của các vị Cô.
Vì vậy, không nên hiểu rằng “12 Thánh Cô = phải hầu đủ 12 giá”.
11. Trang phục khi hầu các Thánh Cô
Trang phục và cách thức thực hành có thể thay đổi theo từng vị Cô, bản hội và vùng văn hóa.
Một số hình tượng thường được mô tả với:
- Màu đỏ đối với Cô thuộc không gian Thượng Thiên.
- Màu xanh đối với nhiều vị Cô gắn với Thượng Ngàn.
- Màu trắng hoặc các sắc màu thuộc Thoải phủ đối với những giá Cô thuộc Thoải phủ.
Tuy nhiên, màu sắc trang phục không nên xem là quy định tuyệt đối. Ngay trong các nguồn tư liệu về Tứ Phủ Thánh Cô cũng có những khác biệt về tên gọi, thần tích và trang phục.
12. Sắm sớ lễ Thập Nhị Thánh Cô
Nếu có nhu cầu viết sớ lễ, nội dung thường cần có:
- Họ tên người dâng lễ.
- Địa chỉ.
- Ngày tháng năm làm lễ.
- Tên đền/phủ.
- Danh hiệu các vị được dâng lễ.
- Nội dung cầu nguyện.
- Tên những người cùng được cầu lễ nếu có.
Có thể trình lễ theo cách:
“Tín chủ con thành tâm kính lễ Thập Nhị Thánh Cô Tứ Phủ…”
Sau đó trình bày những điều mong cầu chính đáng như:
- Cầu bình an.
- Cầu sức khỏe.
- Cầu gia đạo.
- Cầu công việc.
- Cầu học hành.
- Cầu công danh.
- Cầu tài lộc.
- Cầu duyên.
Nên viết ngắn gọn, đúng họ tên và thông tin của người làm lễ, tránh đưa quá nhiều nội dung cầu xin không cần thiết.
13. Cách đi lễ ban Thập Nhị Thánh Cô
Một trình tự tham khảo:
Bước 1: Vào đền
Ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm, không nói chuyện lớn tiếng.
Bước 2: Dâng lễ
Đặt lễ đúng vị trí được hướng dẫn. Nếu đền có người hướng dẫn thì nên thực hiện theo quy định của đền.
Bước 3: Dâng hương
Thắp hương và giữ tâm thanh tịnh.
Bước 4: Khấn
Có thể đọc bài khấn đã chuẩn bị hoặc khấn bằng lời thành tâm.
Bước 5: Hạ lễ
Sau khi lễ xong, thực hiện việc hạ lễ theo hướng dẫn tại đền.
Bước 6: Giữ gìn cảnh quan
Không xả rác, không tự ý di chuyển đồ thờ, không chụp ảnh ở khu vực cấm.
14. Đi lễ 12 Thánh Cô nên cầu gì?
Tùy hoàn cảnh mỗi người.
Cầu bình an
Có thể cầu cho bản thân và gia đình được bình an, khỏe mạnh, gia đạo thuận hòa.
Cầu công danh
Người đi học, đi làm có thể cầu sự sáng suốt, chuyên tâm, gặp được môi trường tốt và biết nỗ lực đúng hướng.
Cầu tài lộc
Nên cầu công việc ổn định, làm ăn chân chính, gặp cơ hội tốt và biết giữ gìn thành quả.
Cầu duyên
Có thể cầu gặp được người phù hợp, tình cảm chân thành, gia đình hòa thuận.
Không nên đặt lời cầu theo hướng ép buộc tình cảm hoặc mong người khác phải yêu mình trái với ý nguyện của họ.
15. Những điều cần lưu ý khi lễ Thập Nhị Thánh Cô
Không cần lễ quá lớn
Đi lễ quan trọng nhất vẫn là lòng thành và sự trang nghiêm.
Không nên mê tín hóa nghi lễ
Tín ngưỡng là một hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần. UNESCO ghi nhận Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ như một di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Không tự ý coi hầu đồng là nghĩa vụ bắt buộc
Đi lễ và hầu đồng là hai hoạt động không đồng nhất.
Không nên đánh đồng các hệ thống Thánh Cô
Đặc biệt cần phân biệt:
Tứ Phủ Thánh Cô ≠ Thập Nhị Cô Sơn Trang.
Các nguồn tư liệu hiện có cho thấy hai cách phân loại này tồn tại song song trong thực hành và nghiên cứu dân gian.
Tôn trọng lệ của từng đền
Cùng một vị Thánh nhưng cách bài trí ban thờ, lễ vật, ngày tiệc hoặc nghi thức tại từng địa phương có thể khác nhau.
16. Câu hỏi thường gặp về Thập Nhị Thánh Cô
Thập Nhị Thánh Cô gồm những ai?
Một danh sách phổ biến gồm Cô Đệ Nhất Thượng Thiên, Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Ba Thoải Cung, Cô Tư Ỷ La, Cô Năm Suối Lân, Cô Sáu Lục Cung, Cô Bảy Kim Giao, Cô Tám Đồi Chè, Cô Chín Sòng Sơn, Cô Mười Mỏ Ba, Cô Bé Thượng Ngàn và Cô Bé Thoải Cung. Tên gọi một số vị có thể thay đổi theo từng nguồn và vùng thực hành.
Có phải đi lễ đủ cả 12 ban không?
Không. Tùy từng đền và cách bài trí mà các vị có thể được phối thờ tại một ban Thánh Cô hoặc có nơi thờ riêng từng vị.
Có phải hầu đủ 12 giá Cô không?
Không. Việc thực hành hầu đồng phụ thuộc vào bản hội, nghi lễ và người thực hành.
Có cần viết sớ riêng cho từng Cô?
Không nhất thiết. Nếu lễ tại ban Tứ Phủ Thánh Cô, có thể trình chung Thập Nhị Thánh Cô. Nếu đi lễ tại đền riêng của một vị Cô thì có thể ghi đúng danh hiệu vị được thờ tại đó.
Có cần mâm lễ thật lớn không?
Không. Hoa quả, hương, nước, trầu cau và lễ vật phù hợp là đủ để thể hiện lòng thành. Quy định cụ thể của từng đền vẫn là ưu tiên.
17. Kết luận
Thập Nhị Thánh Cô là một bộ phận quan trọng trong hệ thống Tứ Phủ Thánh Cô của tín ngưỡng thờ Mẫu. Mười hai vị Cô gắn với nhiều thần tích, địa danh và truyền thống thờ phụng khác nhau.
Khi đi lễ, người dân có thể chuẩn bị hương hoa, lễ vật, sớ và bài văn khấn Thập Nhị Thánh Cô một cách đơn giản, trang nghiêm. Điều quan trọng không nằm ở việc lễ nhiều hay ít mà ở sự thành tâm, giữ gìn nét đẹp văn hóa và tôn trọng quy định của từng đền phủ.
Đặc biệt, cần phân biệt Thập Nhị Thánh Cô Tứ Phủ với Thập Nhị Cô Sơn Trang, đồng thời lưu ý rằng danh sách, thần tích và cách thực hành có thể có dị bản giữa các vùng. Việc tìm hiểu đúng giúp người đi lễ tránh nhầm lẫn và giữ được sự trang nghiêm trong không gian tín ngưỡng.
