Theo một số nguồn, tại Đền Mỏ Than có không gian thờ Mẫu Thượng Ngàn và phía sau đền có lầu Chúa Sơn Trang, cùng nơi thờ Cô Bé Mỏ Than. Tuy nhiên, cách gọi, thần tích và thứ bậc của Cô có thể khác nhau giữa các nguồn và cộng đồng thực hành tín ngưỡng.

Lưu ý: Những câu chuyện về Cô Bé Mỏ Than dưới đây là truyền thuyết và thực hành tín ngưỡng dân gian, không phải các sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng.

1. Cô Bé Mỏ Than là ai?

Theo truyền tích được lưu truyền, Cô Bé Mỏ Than được xem là Cô Bản Cảnh ngự tại Đền Mỏ Than, Tuyên Quang, có mối liên hệ với Mẫu Thượng Ngàn và không gian Sơn Trang.

Truyền thuyết kể rằng thần Kim Quy cùng cá Kình muốn lấy mỏ quý của Vua Cha và Thánh Mẫu. Ông Cóc ở miếu Sơn Thần phát hiện và báo lên thiên đình. Ngọc Hoàng sai Cô xuống địa giới. Cô cưỡi hai con rồng xuống, bắt thần Kim Quy hóa đá và giữ gìn mỏ quý.

Sau đó, Cô xin Vua Cha và Thánh Mẫu cho cây xanh bao phủ vùng mỏ, rồi ở lại giúp dân, chữa bệnh và bảo hộ bản đền. Trong truyền thuyết còn xuất hiện hình tượng Ông Ba Mươi, đôi long xà có mào và đàn chim ngũ sắc gắn với không gian linh thiêng của Cô.

Chính vì vậy, hình tượng Cô Bé Mỏ Than thường mang đậm màu sắc rừng xanh, núi đá, mỏ, cây cỏ và Sơn Trang.

2. Cô Bé Mỏ Than thường được cầu gì?

Theo tín ngưỡng dân gian, người đến cửa Cô thường thành tâm cầu:

• Bình an cho bản thân và gia đình.
• Sức khỏe.
• Gia đạo thuận hòa.
• Công việc thuận lợi.
• Làm ăn, buôn bán chính đáng.
• Tài lộc.
• Công danh.
• Đi xa bình an.
• Cầu sự che chở, bình an trong cuộc sống.
• Cầu tâm an, tránh điều không may.

Do Cô gắn với không gian Sơn Trang và hình tượng bảo hộ bản cảnh, nhiều người đặc biệt hướng lời cầu nguyện tới bình an, sức khỏe, công việc và gia đạo.

3. Sắm lễ Cô Bé Mỏ Than gồm những gì?

Không cần chuẩn bị mâm lễ quá cầu kỳ. Tùy điều kiện, có thể sắm:

• Hoa tươi.
• Mâm ngũ quả.
• Trầu cau.
• Nước sạch.
• Chè.
• Bánh, kẹo.
• Oản.
• Xôi.
• Lễ chay hoặc phẩm lễ phù hợp.
• Hương nếu nơi thờ tự cho phép.
• Sớ nếu có nhu cầu dâng sớ.
• Công đức tùy tâm.

Mâm lễ Cô Bé Mỏ Than đơn giản

Nếu đi lễ thông thường, có thể chuẩn bị:

1 bó hoa tươi + 1 đĩa quả + trầu cau + nước sạch + bánh oản + hương.

Không có quy định chung rằng phải chuẩn bị một mâm lễ thật lớn mới được chứng lễ. Khi đến Đền Mỏ Than, nên tuân thủ quy định thực tế của nơi thờ tự.

4. Mâm cúng Cô Bé Mỏ Than đầy đủ

Nếu gia đình muốn chuẩn bị chu đáo hơn, có thể chia thành:

Lễ hoa quả

• Hoa tươi.
• Ngũ quả.
• Trầu cau.
• Nước sạch.

Lễ phẩm

• Oản.
• Bánh.
• Chè.
• Xôi.
• Các phẩm lễ chay.

Lễ tâm

• Sớ.
• Hương nếu được phép.
• Công đức tùy tâm.

Nên ưu tiên lễ sạch, đẹp, vừa phải, tránh phô trương hoặc chuẩn bị vượt quá khả năng.

5. Sớ Cô Bé Mỏ Than – Mẫu sớ cầu bình an, tài lộc

Nam mô A Di Đà Phật!

Kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Kính lạy Tam Tòa Thánh Mẫu.

Kính lạy Hội đồng Tứ Phủ Công Đồng.

Kính lạy Chúa Sơn Trang, chư vị Chầu Bà, chư vị Thánh Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu.

Con kính lạy Cô Bé Mỏ Than, bản cảnh tối linh.

Hôm nay ngày… tháng… năm…

Tín chủ con là: ………………………………….

Sinh năm: …………………………………………

Ngụ tại: ……………………………………………..

Hôm nay nhân ngày lành tháng tốt, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, trà quả, lễ vật kính dâng trước cửa Cô.

Cúi xin Cô chứng tâm chứng lễ, phù hộ độ trì cho bản thân con cùng toàn thể gia quyến được bình an, mạnh khỏe, gia đạo thuận hòa.

Xin cho công việc chính đáng được thuận lợi, làm ăn chân chính có đường tiến triển, tài lộc đủ đầy, mọi việc được hanh thông.

Xin Cô gia hộ cho gia đình tránh được điều dữ, gặp được điều lành, biết sống nhân nghĩa, tích đức tạo phúc.

Lễ bạc tâm thành, cúi xin Cô thương chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật!

6. Văn khấn Cô Bé Mỏ Than

Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!

Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Con kính lạy Tam Tòa Thánh Mẫu.

Con kính lạy Hội đồng Tứ Phủ Công Đồng.

Con kính lạy Chúa Sơn Trang, chư vị Quan Lớn, Chầu Bà, Thánh Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu.

Con kính lạy Cô Bé Mỏ Than bản cảnh tối linh.

Đệ tử con là: ………………………………….
Sinh năm: ………………………………………..
Hiện cư trú tại: …………………………………

Hôm nay ngày… tháng… năm…, đệ tử con thành tâm về cửa Cô, sửa biện hương hoa, trà quả, lễ vật kính dâng.

Nhất tâm thành kính, cúi xin Cô chứng lễ chứng tâm.

Kính xin Cô phù hộ cho bản thân con cùng gia quyến được bình an, mạnh khỏe, gia đạo thuận hòa, trong ngoài yên ấm.

Xin cho công việc được thuận duyên, làm ăn chính đáng gặp người tốt, gặp việc lành, tài lộc có đường tiến triển.

Xin cho chúng con biết giữ tâm sáng, sống ngay thẳng, làm điều thiện, tránh điều dữ, tích đức tạo phúc.

Cúi xin Cô thương chứng giám cho lòng thành, gia hộ trong những điều chính đáng.

Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin Cô chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!

Đây là bài văn khấn tham khảo, không phải một văn bản cổ duy nhất bắt buộc phải đọc nguyên văn.

7. Bản Văn Chầu Cô Bé Mỏ Than

Các tư liệu về Đạo Mẫu hiện lưu hành có nhắc đến văn Cô Bé Mỏ Than, nhưng văn chầu có thể tồn tại nhiều dị bản.

Dưới đây là bản văn tham khảo theo phong cách chầu văn, được biên soạn dựa trên hình tượng và truyền tích dân gian về Cô, không khẳng định là bản cổ duy nhất:

Mỏ Than Cô Bé thấp cao
Mấy tầng lộng lẫy, cây xanh bao quanh
Tuyên Quang đất địa linh lành
Sơn Trang cảnh sắc, non xanh hữu tình.

Từ xưa lưu dấu linh thiêng
Hang Rùa còn đó, bóng tiên còn truyền
Mỏ Than một chốn linh thiêng
Cô Bé hiển hiện, giữ yên cửa đền.

Ngọc Hoàng truyền lệnh xuống miền
Cô cưỡi long mã về miền núi non
Hai bên mây phủ lối mòn
Chim rừng ríu rít, suối non trong ngần.

Cô về giữ mỏ giữ rừng
Cây xanh che phủ bốn mùa quanh đây
Ông Ba Mươi phục bên cây
Long xà giữ cửa đêm ngày chẳng sai.

Chim ngũ sắc gọi đàn về
Hót vang núi thẳm, bốn bề thanh tao
Cô thương bách tính đồng bào
Có khi chữa bệnh, có khi giúp đời.

Người ngay giữ trọn đạo người
Tâm thành hướng thiện, Cô thời chứng cho
Kẻ nào giữ dạ quanh co
Cô khuyên sửa đổi, đừng lo lợi mình.

Hôm nay đệ tử tâm thành
Hương hoa lễ bạc dâng trình cửa Cô
Cúi xin Cô Bé thương cho
Chứng tâm chứng lễ, chứng cho lòng thành.

Cô về ban phúc an lành
Gia đình hòa thuận, công danh thuận đường
Làm ăn chân chính gặp may
Tích nhân tích đức, phúc dày dài lâu.

Cung thỉnh Cô Bé Mỏ Than
Giáng đàn chứng lễ, chứng tâm thanh đồng.

8. Văn khấn Cô Bé Mỏ Than ngắn gọn

Nếu đi lễ ngày thường, có thể khấn ngắn:

Con kính lạy Tam Tòa Thánh Mẫu, Hội đồng Tứ Phủ Công Đồng.
Con kính lạy Chúa Sơn Trang, chư vị Thánh Cô, Thánh Cậu.
Con kính lạy Cô Bé Mỏ Than bản cảnh tối linh.

Đệ tử con tên là… sinh năm…, hiện cư trú tại…

Hôm nay thành tâm về cửa Cô dâng hương hoa lễ bạc.

Cúi xin Cô chứng tâm chứng lễ, phù hộ cho gia đình con được bình an, mạnh khỏe, gia đạo thuận hòa, công việc hanh thông, làm ăn chính đáng thuận lợi.

Xin Cô soi đường chỉ lối, cho con biết làm điều thiện, tránh điều dữ, tích phúc tạo lành.

Lễ bạc tâm thành, cúi xin Cô chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật! ×3

9. Hầu đồng Cô Bé Mỏ Than

Cô Bé Mỏ Than được một số cộng đồng thực hành xem là Cô Bản Cảnh, hầu cận không gian Mẫu Thượng Ngàn/Sơn Trang.

Khi thực hành giá Cô, hình tượng thường gắn với:

• Núi rừng.
• Cây xanh.
• Chim muông.
• Suối khe.
• Không gian Sơn Trang.
• Mỏ Than và truyền tích bản cảnh.

Các chi tiết về trang phục, đạo cụ, điệu múa và thứ tự giá hầu có thể khác nhau tùy bản điện và dòng thực hành. Vì vậy không nên coi một cách thực hành cụ thể là quy chuẩn bắt buộc cho mọi nơi.

10. Lễ tạ Cô Bé Mỏ Than

Khi có dịp trở lại đền để tạ lễ, có thể chuẩn bị:

• Hoa tươi.
• Quả.
• Trầu cau.
• Nước.
• Bánh hoặc oản.
• Hương nếu được phép.
• Sớ tạ nếu cần.

Văn khấn lễ tạ

Con kính lạy Cô Bé Mỏ Than bản cảnh tối linh.

Hôm nay con thành tâm trở lại cửa Cô, dâng hương hoa lễ bạc để tạ lòng thành.

Cúi xin Cô chứng lễ chứng tâm, tiếp tục gia hộ cho bản thân cùng gia đình được bình an, mạnh khỏe, gia đạo thuận hòa.

Con nguyện sống ngay thẳng, làm việc thiện, làm ăn chân chính, tích đức tạo phúc.

Cúi xin Cô thương chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật!

11. Những điều cần lưu ý khi đi lễ Cô Bé Mỏ Than

1. Lễ tùy tâm: Không cần vay mượn hoặc chi tiêu quá khả năng chỉ để chuẩn bị lễ lớn.

2. Tôn trọng bản đền: Nếu nơi thờ tự có quy định về hương, vàng mã, lễ vật hoặc vị trí đặt lễ thì nên thực hiện theo quy định.

3. Văn chầu có dị bản: Các bản văn được lưu truyền trong dân gian có thể khác nhau. Tài liệu về Đạo Mẫu cũng ghi Cô Bé Mỏ Than như một mục riêng trong hệ thống các Cô Bé, nhưng không có nghĩa mọi chi tiết thực hành đều thống nhất.

4. Phân biệt truyền thuyết và lịch sử: Những câu chuyện Kim Quy, cá Kình, Ông Cóc, long xà… là truyền tích dân gian gắn với không gian Đền Mỏ Than.

5. Đi lễ hướng thiện: Những lời cầu về tài lộc, công danh, sức khỏe nên được hiểu trong phạm vi tín ngưỡng; không nên coi việc cúng lễ là sự bảo đảm chắc chắn cho kết quả.

Kết luận

Cô Bé Mỏ Than là hình tượng Cô Bản Cảnh gắn với Đền Mỏ Than, Tuyên Quang, mang đậm màu sắc Sơn Trang, núi rừng và tín ngưỡng bản địa.

Khi đi lễ, có thể chuẩn bị hoa, quả, trầu cau, nước, oản, bánh, xôi và sớ tùy điều kiện. Văn khấn nên trình rõ họ tên, nơi ở và điều cầu nguyện chính đáng; quan trọng nhất là tâm thành, lễ nghi trang nghiêm và giữ gìn nét đẹp văn hóa tín ngưỡng.